تبلیغات
همه چیز در باره ی تاریخ - انقلاب مشروطه چیست و زمینه‌های پیدایش آن چه بود؟

همه چیز در باره ی تاریخ

حب الوطن نصف الایمان دوست داشتن وعلاقه به کشور نیمی از ایمان است پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله

انقلاب مشروطه چیست و زمینه‌های پیدایش آن چه بود؟
واژة مشروطه كه معادل واژة Constitutionalism در زبان انگلیسی و معادل واژة «دستور» در زبان عربی و معادل واژة «آیین» در زبان رایج در كشورهای هند و پاكستان است، اصطلاحاً به عنوان «حكومتی كه بر شالودة یك قانون اساسی و نظام پارلمانی بنیاد شده باشد»، به كار برده شده است. در ایران دو واژة «مشروطه» و «مشروطیت» به نظام حكومتی‌ای اطلاق می‌شود كه پس از انقلاب سال 1325 هـ ق (1906 م) پدید آمد.
در مشروطه دو عنصر «پارلمان» و «قانون اساسی» مطرح می‌شود؛ كه در پرتو قانون بحث‌های مساوات، برابری، برادری، ازادی، ناسیونالیسم مطرح می‌شود و این اشعار متأثر از انقلاب فرانسه و غرب است كه در دوران مذكور وارد ایران گردید. مفهوم این اشعار خصوصاً شعار ناسیونالیسم، حكومت و حاكمیت مستقل است؛ كه نیاز به قانون و پارلمان مستقل را اعلام می‌دارد و به دنبال آن بحث تابعیت مطرح می‌شود. از همین رو است كه در سال 1304 هـ ش، در دوران رضاخان شناسنامه صادر می‌شود. از آنجا كه در آن زمان به نظر عده‌ای از علما مفاهیم قانون و ناسیونالسیم یا مفهوم جهان شمولی اسلام ناسازگار است، در آن زمان تحولی در مفهوم مشروطه روی می‌دهد كه بر اساس آن عده‌ای در كنار مشروطه واژة مشروعه را به كار برده‌اند.[1] اما در مشروطه مشروعه دو نوع قانون به رسمیت شناخته می‌شود:
1. قانون دینی، كه در دین و شریعت وضع شده و قابل تغییر نیست.
2. قانون عرفی، كه مربوط به امور روزمره بوده و قابل تغییر است.
زمینه‌های پیدایش نهضت مشروطه
1. زمینه‌های فكری نهضت مشروطه: آن دسته از اندیشه‌هایی كه از یك سو نظام سلطنتی را زیر سؤال می‌برد و از سوی دیگر بر نظام سیاسی مشروطه تأكید می‌كرد، بر دو قسمت می‌باشند:
الف. زمینه‌های فكری داخلی:
1. عدالت‌خواهی شیعه؛ 2. تلاش‌های فكری مصلحان مسلمان و روحانیانی مانند ملا علی كنی، میرزای شیرازی، سید جلال ‌الدین اسدآبادی، آخوند خراسانی، میرزای نائینی، شیخ فضل الله نوری[2]؛ 3. تفكرات و تلاش‌های فكری غرب‌گرایانی كه خواهان توسعة ارتباط میان ایران و اروپا بودند، مانند تقی‌زاده، ملكم‌خان، آقاخان كرمانی، آخوندزادة مراغه‌ای؛ 4. عدم تبعیت از كفار و اطاعت از مراجع تقلید و روحانیون؛ 5. اندیشه شیعی غصبی بودن حكومت سلطنتی در زمان غیبت امام زمان(عج)؛ 6. نوشته‌های روزنامه‌هایی مانند قانون، ثریا، پرورش و اختر.[3]
ب. زمینه‌های فكری خارجی:
1. درخواست حكومت قانون به تقلید از اروپا و موج رو به رشد قانون‌خواهی در كشورهای دیگر؛ 2. شكست روسیه كه قدرت بزرگ جهانی بود از یك كشور آسیاسی كوچك به نام ژاپن؛ 3. انقلاب 1905 م روسیه و روی كار آمدن نظام مشروطه در روسیه.
2. زمینه‌های اجتماعی نهضت مشروطه:
1. تحریم تنباكو در نهضت تنباكو كه در این جریان علما و مردم فهمیدند كه با تكیه بر قدرت خود می‌توانند به پیروزی‌هایی در راستای اهداف خود دست یابند. 2. ترور ناصرالدین شاه. 3. زمینه‌های اقتصادی نهضت مشروطه: الف. در بعد داخلی: مالیات‌های سنگین[4] و ظالمانه و فروش حكومت ایالت‌ها،[5] از راه‌های مهم تأمین مخارج هنگفت دربار بودند كه زمینه‌ساز نارضایتی مردم از اوضاع و شرایط آن زمان می‌گردیدند. ب. در بعد خارجی: گرفتن وام‌های كلان و نیز واگذار كردن امتیازهای بی‌حساب به روسیه و انگلستان در ازای این وام‌ها كه صرف هزینه‌های پرخرج شاهانه به خارج می‌شد.
فرایند نهضت مشروطه: در نهضت مشروطه عواملی دیگر وجود داشت كه نقش شتابزایی در به ثمر رسیدن آن را بر عهده داشتند، كه از جمله این عوامل می‌توان به این موارد اشاره كرد:
1. تشكیل كمیته‌های انقلابی، كه پس از قاجاریه و در سال 1284 هـ ش و زیر نظر سه نفر از علمای آن زمان یعنی آیت الله سیدعبدالله بهبانی، آیت الله سیدمحمد طباطبایی و آیت الله شیخ فضل الله نوری تشكیل گردید.[6]
2. ماجرای مسیر نوز بلژیكی، او كه برای اصلاح گمرك آمده بود با استفاده از حمایت روس‌ها دست به اقداماتی زد كه نارضایتی بازرگانان ایرانی و ازجمله اقدام وی بر ضد روحانیت پوشیدن لباس روحانیت و گرفتن عكس با آن جهت به تمسخر كشیدن آن بود كه این عمل ناخشنودی مردم را به دنبال داشت و در اثر آن بانك استقراضی روس را ویران كردند.[7]
3. حادثة كرمان، عده‌ای از مردم با شیخیه درگیر شدند. در جریان این درگیری حاج میرزا محمدرضا به دستور حاكم كرمان شلاق خورد و سپس به رفسنجان تبعید شد. به دنبال این جریان آیت الله عبدالله بهبهانی و سید محمدرضا طباطبایی خواستار عزل حاكم كرمان شدند.
4. مهاجرت صغری، به علت جنگ روسیه و ژاپن صدور قند به ایران كم شد و قیمت آن بالا رفت. علاءالدوله، حاكم تهران دو نفر از بازرگانان محترم را چوب زد. بازار تعطیل شد. روحانیان و مردم جمع شدند. عین‌الدوله كه پس از عزل اتابك و عزیمتش به حجاز، صدراعظم شده بود و در مقابل روحانیت و مشروطه‌خواهان ایستاده بود، دستور داد سیدجمال‌الدین واعظ را از منبر پائین آوردن و در نتیجه این عمل زد و خورد شد وعده‌ای كشته شدند. شیخ فضل الله نوری و دو سید روحانی در حرم حضرت عبدالعظیم، یك ماه متحصن شدند كه این تحصن به مهاجرت صغری معروف گشت. شاه كه با خواسته‌های آنان موافقت كرده بود ولی عین‌الدوله این فرمان را اجرا نكرد بلكه برخی از وعاظ را نیز دستگیر نمود.
5. مهاجرت كبری، كه پی‌امد مهاجرت صغری علما تصمیم به مهاجرت گرفتند و در 25 جمادلی الاول 1324 هـ ق حدود 1000 نفر از علما به قم مهاجرت كردند.
6. دخالت انگلیس در قیام مردمی، با موافقت سفارت انگلیس جمعی از مشروطه‌خواهان در سفارت تحصن كردند كه ظرف 10 روز به 13 تا 20 هزار نفر رسید. شاه در نهایت مجبور شد عین‌الدوله را عزل كرده و مشیرالدوله را به جای او برگزید و فرمان تأسیس دارالشوری را صادر كرد. به این ترتیب مشروطه‌خواهان به اهداف خودشان رسیدند و حكومت استبدادی به حكومت مشروطه تبدیل گشت، علما نیز به تهران بازگشتند.
پی‌آمدهای نهضت مشروطه: این نهضت سرانجام به انحراف كشیده شد. افزون بر اینكه بتواند خودش را به هدف برساند پی‌آمدهایی را به دنبال داشت كه مهم‌ترین آنها عبارت بودند از:
1. چهارده سال ناامنی و آشوب. 2. روی كار آمدن رضاخان. 3. نفوذ و گستردگی دخالت قدرت‌های خارجی خصوصاً آمریكا و انگلیس در ایران. 4. شكست روحانیت و به شهادت رسیدن شیخ فضل الله نوری.


[ چهارشنبه 9 بهمن 1392 ] [ 06:24 ب.ظ ] [ جستجو گر تاریخ ]

[ نظرات() ]